Nguồn: David Bellos, “What Is a Translation?” (Chapter 1) in Is That A Fish In Your Ear? Translation and the Meaning of Everything, New York: Faber and Faber, 2011.

Đây là chương đầu tiên trong cuốn sách nhập môn về nghiên cứu dịch thuật, Is That A Fish In Your Ear? Translation and the Meaning of Everything, của David Bellos, giáo sư văn học Pháp và văn học so sánh, Đại học Princeton, Hoa Kỳ.

Bellos

Thế nào là một bản dịch?

Giáo sư Douglas Hofstadter rất thích một bài thơ ngắn của thi hào người Pháp thế kỷ 16 Clément Marot:

Ma mignonne,
Je vous donne
Le bon jour;
Le séjour
C’est prison.
Guérison
Recouvrez,
Puis ouvrez
Votre porte
Et qu’on sorte
Vitement,
Car Clément
Le vous mande.
Va, friande
De ta bouche,
Qui se couche
En danger
Pour manger
Confitures;
Si tu dures
Trop malade,
Couleur fade
Tu prendras,
Et perdras
L’embonpoint.
Dieu te doint
Santé bonne,
Ma mignonne.

Ông gửi bản sao của bài thơ này cho một số lượng lớn bạn bè và người thân và đề nghị họ dịch nó sang tiếng Anh, với điều kiện tôn trọng hết mức có thể các thuộc tính chính thức mà ông đã xác định trong bài thơ này:

(1) 28 dòng (2) mỗi dòng 3 âm tiết (3) vần theo từng cặp (4) dòng cuối cùng giống dòng đầu tiên (5) bài thơ thay đổi giữa chừng từ trang trọng (vous) sang xã giao (tu) và (6) nhà thơ đưa trực tiếp tên mình vào bài thơ.[1]

Hofstadter, nhà khoa học nhận thức tại Đại học Indiana, đã nhận được hàng chục phản hồi trong nhiều tháng nhiều năm sau đó. Tất cả đều khác nhau, nhưng mỗi câu trả lời của họ đều chắc chắn là một bản dịch của bài thơ nhỏ của Marot. Bằng biện pháp đơn giản này, ông đã diễn giải một trong những chân lý kỳ quặc và tuyệt vời nhất về dịch thuật. Chân lý đó là: bất cứ phát biểu nào dài hơn độ dài thông thường cũng có không chỉ một bản dịch; mọi phát biểu đều có nhiều bản dịch có thể chấp nhận được đến mức không thể đếm được.

Với văn xuôi thông thường, ta cũng nhận được kết quả tương tự như khi làm với một bài thơ. Đưa cho một trăm dịch giả thạo nghề một trang để dịch, và cơ hội thu được hai phiên bản giống hệt nhau là gần bằng không. Thực tế này về giao tiếp liên ngôn ngữ đã khiến nhiều người tin rằng dịch thuật không phải là chủ đề thú vị – do luôn mang tính ước chừng, nó chỉ là một thứ hạng hai. Đó là lý do “dịch thuật” không phải là tên của một nhánh học thuật lâu đời, cho dù những người thực hành dịch thường là học giả của một số lĩnh vực khác. Làm sao ta có thể có những lý thuyết và nguyên tắc về một tiến trình không mang lại những kết quả xác định?

Cũng như Hofstadter, tôi có quan điểm ngược lại. Sự biến đổi của bản dịch là bằng chứng không thể chối cãi về sự linh hoạt vô hạn của trí tuệ con người. Khó có thể có một chủ đề thú vị hơn thế.

Vậy điều mà các dịch giả thực sự làm là gì? Có bao nhiêu loại hình dịch thuật khác nhau? Việc sử dụng khả năng bí ẩn này cho chúng ta biết điều gì về xã hội loài người, quá khứ và hiện tại? Những sự thật về dịch thuật có liên quan như thế nào đến việc sử dụng ngôn ngữ nói chung – và đến những gì chúng ta nghĩ là một ngôn ngữ?

Đó là những dạng câu hỏi tôi khám phá trong cuốn sách này. Có thể đặt sang một bên những định nghĩa, lý thuyết, và nguyên tắc cho đến khi chúng ta có một ý tưởng tốt hơn về những gì chúng ta đang thảo luận. Chúng ta không nên sử dụng chúng quá sớm để xác định xem phiên bản sau đây của bài thơ của Clément Marot (một trong nhiều bản dịch của chính Hofstadter) là hay, dở, hay bình thường. Ngược lại, chừng nào còn chưa giải thích được lý do tại sao phiên bản sau đây được tính là một bản dịch, chúng ta còn chưa thực sự biết chúng ta đang nói gì khi nói ra từ đó.

Gentle gem,
Diadem,
Ciao! Bonjour!
Heard that you’re
In the rough:
Glum, sub-snuff.
Precious, tone
Down your moan,
And fling wide
Your door; glide
From your oy-
ster bed, coy
Little pearl.
See, blue girl,
Beet-red ru-
by’s your hue.
For your aches,
Carat cakes
Are the cure.
Eat no few’r
Than fourteen,
Silv’ry queen—
But no more
’n twenty-four,
Golden dream.
How you’ll gleam!
Trust old Clem
Gentle gem.

Copyright © 2011 by David BellosBản dịch © 2015 Nguyễn Huy Hoàng

[1] Douglas Hofstadter, Le Ton Beau de Marot: In Praise of the Music of Language (New York: Basic Books, 1997), 1a.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s